शक्ति उपासक नेवाः समुदाय: घर नै अष्टमातृका पीठ!

 शक्ति उपासक नेवाः समुदाय: घर नै अष्टमातृका पीठ!



पृष्ठभूमि : 


नेवाः संस्कृति धर्म, दर्शन र व्यावहारिक जीवनको एउटा यस्तो अनुपम सङ्गम हो, जहाँ हरेक सांस्कृतिक क्रियाकलापभित्र गहिरो तान्त्रिक र आध्यात्मिक रहस्य लुकेको हुन्छ। शक्ति उपासना नेवाः समाजको मेरुदण्ड हो। विभिन्न मातृशक्तिहरूमध्ये अष्टमातृकागण (आठ देवीहरू) नेवाः संस्कार, संस्कृति र दैनिक विधि-व्यवहारसँग अति घनिष्ठ रूपमा जोडिएका छन्। नेवाः समाजमा एउटा सुन्दर र जीवन्त मान्यता छ। हरेक परम्परागत नेवाःहरूको घर केवल बस्ने थलो मात्र होइन, त्यो त साक्षात देवदेवीहरूको वासस्थान अर्थात् 'अष्टमातृका पीठ' नै हो।


जहाँ अष्टमातृका गणसहित देवदेवीहरूको परिवार अदृश्य रूपमा निवास गर्छन्, त्यो घर स्वभावतः एउटा पवित्र पीठमा रूपान्तरण हुन्छ। नेवाः जेष्ठ नागरिकहरू र सांस्कृतिक जानकारहरूका अनुसार, घरभित्र प्रयोग हुने दैनिक घरेलु सामानहरू र घरको बुईँगलदेखि मूलढोकासम्मका भौतिक संरचनाहरूलाई विभिन्न देवीदेवताको प्रतीकका रूपमा पूजिने परम्परा छ।


घरेलु सामान र संरचनामा देवदेवीको स्वरूप :


परम्परागत नेवाः समाजको आस्था अनुसार घरका १३ प्रमुख वस्तु वा स्थानहरूमा यसरी देवदेवीहरूको स्वरूप परिकल्पना गरिएको छ:

१.   श्री गणेश: - घरको मूलढोकाको खापाको प्वालबाट गजवार

      (आग्लो) खोल्न प्रयोग गरिने फलामको एकप्रकारकोघुमाउरो

       सुँडेआकारको डण्डी (जसलाई नेपालभाषामा  ('क्वँय्' 

      भनिन्छ), त्यसलाई विघ्नहर्ता श्री गणेशको रूपमा मानिन्छ।


२.  सिंहिनी: ढोकाको गजवार घुसार्ने दायाँ खापाको प्वाललाई

      सिंहिनी देवीको रूपमा लिइन्छ।


३.   ब्याघिनी: गजवार घुसार्ने  बायाँ खापाको प्वाललाई ब्याघिनी   

      देवीको रूपमा विश्वास   गरिन्छ।


४.   भैरव: ढोकालाई भित्रबाट सुरक्षित राख्ने काठको  गजवार  

      (आग्लो) लाई साक्षात भय निवारक भैरवको रूपमा हेरिन्छ।

५.   कुमारी (कौमारी): भान्छा कोठामा मसला पिस्न प्रयोग गरिने   

      सिलौटोलाई कुमारी देवीको स्वरूप मानिन्छ।


६.   वैष्णवी: सिलौटाको बच्चा अर्थात् मसला पिस्ने लोहोरोलाई

      वैष्णवी देवीको रूपमा पुजिन्छ। 


७.   बाराही: नेपाल भाषामा 'उगः' भनिने, चिउरा कुट्न प्रयोग

      गरिने ओखललाई बाराही देवीको रूपमा लिइन्छ।


८.  चामुण्डा: तिर्खा मेटाउने र शुद्धताको प्रतीक, पानी राख्ने घडा

     (गाग्रो) लाई चामुण्डा देवीको रूपमा आस्था राखिन्छ।


९.  महाकाली: परिवारको लागि शक्ति दिने भात पकाउने  

      कसौँडीलाई महाकालीको रूपमा मानिन्छ।


१०. कुमार: दाल र तरकारी पकाउने अर्को कसौँडीलाई कुमार

     (कार्तिकेय) देवताको रूपमा विश्वास गरिन्छ।


११. ब्रह्मायणी: घरको फोहोर सफा गर्ने कुचोलाई शुद्धताकी देवी  

      ब्रह्मायणीको रूपमा सम्मान गरिन्छ।


१२. माहेश्वरी: अन्ननिफन्ने  र केलाउने नाङ्लोलाई माहेश्वरी  

       देवीको रूपमा लिइन्छ।


१३. महालक्ष्मी (अन्नपूर्ण): परिवारको

      भरणपोषण गर्ने मुख्य अन्न अर्थात् चामल राख्ने कोठा      

     (भकारी) लाई साक्षात धनधान्यकी देवी महालक्ष्मी वा

     अन्नपूर्णको  रूपमा पूजा गरिन्छ।


निष्कर्ष

यस प्रकार, नेवाः समुदायले आफ्नो घरलाई केवल इँटा, माटो र काठको संरचना मात्र मानेनन्, बल्कि यसलाई एउटा जीवन्त आध्यात्मिक केन्द्र बनाए। घरको मूलढोकादेखि भान्छाका साना सामग्रीसम्ममा मातृशक्ति र अन्य देवताको स्वरूप देख्नुले नेवाः दर्शन कति उच्च र व्यावहारिक छ भन्ने पुष्टि हुन्छ। यही आस्थाका कारण परम्परागत नेवाः घरहरू आफैँमा एउटा 'अष्टमातृका पीठ' हुन्, जसले घरभित्र सकारात्मक ऊर्जा, सुरक्षा र समृद्धि ल्याउने विश्वास आज पनि कायमै छ।

                                ~०~

#प्रकामानशिल्पकार

टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें

इस ब्लॉग से लोकप्रिय पोस्ट

मन्दिर प्रवेश गर्नु भन्दा पुर्व किन जुत्ता चप्पल बाहिरै खोलीन्छ ?

चित्र
  मन्दिर प्रवेश गर्नु भन्दा पुर्व किन जुत्ता चप्पल बाहिरै  खोलीन्छ   ?        कुनै पनि मठ मन्दिर प्रवेश गर्नुपूर्व सवैश्रद्धालु भक्तवनहरु आफुले लगाईराखेको  जुत्ता चप्पल बाहिरै खोलेर जान्छन् । त्यसरी धार्मिक स्थलमा प्रवेश गर्दा धर्ममा  आस्था भएर पवित्र धार्मिक स्थल अपवित्र गर्न हुन्न भन्ने धार्मिक चेतनाका कारण यसो गरेको भए पनि यसको वैज्ञानिक कारण पनि रहेको हुनु पर्छ । जुत्ता चप्पलमा राजसिक र तामसिक धातुहरूको प्रधानता हुन्छ । यस विषयका जानकाहरुको भनाई अनुसार  भूतत्व धातु पातालबाट आउने नकारात्मक ऊर्जालाई पृथ्वीको वातावरणमा मिसिनका लागि जुत्ता माध्यम बन्छ ।         मानिस स्वसरिर जहाँ गए पनि उसको पाउले नै डोर्‍याउँदै लगिन्छ ।   आफ्नो आवस्यकता अनुसार मानिस अपवित्र स्थहलहरु सौचालय तथा मसानघाट लगायत स्थानमा  जानु पर्ने हुन्छन् अथवा गएका हुन्छन् ।  त्यस्ता स्थानमा नकारात्मक उर्जा शक्तीहरु सकृय भईरहेका हुन्छन् । जसले गर्दा पाउकोष लगाउनेको जुत्ता चप्पलमा  अनि जुत्ता नलाउनेको पाउमा नकारात्मक उर्...
और पढ़ें

पूजास्थल र मन्दिर क्षेत्रमा फलाम प्रयोग गर्नु हुन्न !

 धर्म-संस्कृति पूजास्थल र मन्दिर क्षेत्रमा फलाम प्रयोग गर्नु हुन्न !         धार्मिक मान्यता अनुसार कर्म फल दाता शनिको कुदृष्टिबाट बच्न शनिदेवतालाई फलाम वा फलामबाट निर्मित कुनै पनि   साधन चढाएर पुुजा गर्ने परम्परा रहेको छ । यसरी फलाम चढाएर शनिदेवतालाई पूजा गर्ने शास्त्रीय परम्परा रहि आए तापनि  अन्य देवीदेवताहरुको पूजा अर्चना  गर्दा भने फलाम वा फलामबाट निर्मित कुनै साधन पूजास्थल नजिक समेत राख्नु हुन्न भन्ने धार्मिक तथा शास्त्रीय कथन रहि आएको छ । त्यसैले धार्मिक मान्यता अनुसार पूजा तथा पितृकार्यमा फलामका भाँडाको प्रयोग गर्न निषेध गरिएको छ ।         फलाम एक रसायनिक तत्व भएका कारण यस धातुमा खिया लाग्ने गर्छ । फलाम खिया लाग्ने धातु भएका कारण शुद्ध धातु मानिएको छैन ।  यही कारणले गर्दा पूजामा फलामका भाँडोको प्रयोग हुँदैन  ।  रसायनिक तत्व फलामा लाग्ने खिया मानव शरिरका लागि अति घाटक मानिन्छ । त्यसैले धार्मिक मान्यता अनुसार फलाम र फलाबाट निर्मित साधन पूजा स्थलमा मात्र हैन मठ मन्दिर देखि नै टाढा राख्ने निति हाम्रा पुर्...
और पढ़ें

कान्तिपुर सहरको संरक्षिका " अजिमा"

  कान्तिपुर सहरको संरक्षिका " अजिमा" पृष्ठभूमि          विश्वक‍ो विभिन्न  देशका जनताले आ-आफ्ने धर्म संस्कृति  अपनाइ आएको छ । जसले जोसुकै धर्म संस्कृतति अपनाउँदै आएको भएतापनि सबै समुदायले आ-आफ्नो धर्म, संस्कृति, जात वा समाज अनुकूलता धर्म संस्कृति र जातीय समुदायक‍ो पहिचान दिन्दै आएको छ । हुनत आजका भौतिक वादीले धर्मनै मान्दैनन् । भौतिक वादी कम्युनिस्टलेत घर्मलाई अफिमको नशानै मान्छन् । धर्मलाई नशा मान्नेहरूका भनाईमा यहाँ अलौकिक वा लौकिक देउतानै छैनन् । तर पनि उनिहरु आफ्ना दिवंगत अग्रज पथदर्शकहरुको संझना र सम्मानमा उनीहरुको जन्म दिनका दिन तस्बिरमा माल्यार्पन गरि जन्मजयन्ती   मनाउछन्।  यो पनि एक किसिमको पूजानै हो । यसरी हेर्ने होभने देवता नमान्नेले पनि फरक दृष्टिकोणले भएपनि धर्म संस्कृतिलाई मान्यता दिन्दै आएको मान्न सकिन्छ         प्राचीन काल देखिनै नेपालमा धर्म संस्कृति मान्ने मूल्यमान्यता  आफ्नै पृथक्ता छ । यहि पृथक धर्म संस्कृति र मूल्यमान्यताले विश्व सामु नेपालले आफुलाई चिनाई आएको...
और पढ़ें